⌈ PIANISTYKA 1. «sztuka artystycznej gry na fortepianie» 2. «ogół muzyków grających na fortepianie» ADAM WOLAŃSKI , Słownik terminów muzyki rozrywkowej, Warszawa 2000. ⌋

DZIĘKI MUZYCE KLASYCZNEJ japońska publiczność od dawna czuje szczególną więź z Polską i Francją. Więź ta z pewnością wynika ze spotkania z twórczością Chopina, Debussy'ego i Ravela, dzięki którym słuchacze zrozumieli i polubili ducha tych krajów.

Jednak przed II wojną światową życie muzyczne w Japonii było mocno zorientowane na tradycje niemieckie i poza wąskim kręgiem postępowych melomanów muzyka francuska nie zapuściła jeszcze w mojej ojczyźnie silnych korzeni. Najważniejszą postacią, która jako pierwsza w sposób trwały i systematyczny zaprezentowała Japonii urok francuskiej muzyki fortepianowej był HENRI GIL-MARCHEX (1892–1974), bliski przyjaciel Maurice'a Ravela.

W latach 1925–1937 Gil-Marchex pięciokrotnie odwiedził Japonię jako ambasador kultury łączący Francję i Japonię. Podobnie jak LAFCADIO HEARN (Koizumi Yakumo) darzył on głębokim uczuciem kulturę japońską, a jako kompozytor pozostawił po sobie piękne utwory inspirowane obrazami tradycyjnej Japonii.

Gil-Marchex, czołowy pianista z kręgu Diémera, podobnie jak Lazare Lévy, prezentował na koncertach i nagraniach niezwykle szeroki repertuar, od francuskich mistrzów baroku, takich jak Couperin, Rameau i D'Anglebert, po współczesnych kompozytorów, w tym Debussy'ego i Poulenca. Odegrał również pionierską rolę, wykonując fortepianową aranżację utworu Five o'Clock Foxtrot z L'Enfant et les sortilèges Ravela, jeszcze przed oficjalną premierą tego dzieła.

Artystyczna gleba, którą uprawiał Gil-Marchex, przyniosła najbogatsze owoce w postaci KAZUKO YASUKAWY, która w 1939 roku powróciła do Japonii z Paryża. Yasukawa studiowała w Konserwatorium Paryskim pod kierunkiem Lazare'a Lévy'ego, wraz z wykonawcami, którzy mieli zdefiniować wykonawstwo pierwszej połowy XX wieku, wśród których były wybitne pianistki, Ginette Doyene (1921–2002) i Janine Dacosta (daty nieznane).

We Francji przed II wojną światową i po niej rozkwitło niezwykłe pokolenie pianistek, wśród których znalazły się Gaby Casadesus (1901–1999), Henriette Faure (1905–1985), Jeanne-Marie Darré (1905–1999), Ida-Marie-Louise Périn (1906–?), Carmen-Marie-Lucie Guilbert (1906–?), Lucette Descaves (1906–1993), Lucienne Delforge (1909–1987), Monique de la Bruchorellie (1915–1972), Raymond Trouard (1916–2008), Marie-Thérèse Fourneau (1927–2000), Babeth Leonet (daty nieznane), Léon Kartun (1895–1981), Marius-François Gaillard (1900–1973) oraz Jean Dennery (1901–19??).

‖ Kazuko Yasukawa, 1952 • zdj. domena publiczna

Wszyscy byli uczniami wybitnych nauczycieli, takich jak Louis Diémer (1843–1919), Isidora Philippa (1863–1958), Marguerite Long (1874–1966), Alfred Cortot (1877–1962), Victor Staub (1872–1953) i Lazare Lévy (1882–1964) i wszyscy kontynuowali tradycję francuskiego pianizmu klasycznego. W szczególności Diémer, przywracając publiczności repertuar barokowy Couperina, Rameau i Daquina na nowoczesnym fortepianie, dokonał przełomowego osiągnięcia o trwałym znaczeniu w historii muzyki.

Jaskrawym przykładem tej tradycji jest monofoniczna płyta LP De Rameau à Debussy, nagrana około 1950 roku przez urodzonego w Lyonie pianistę ENNEMONDA TRILLATA (1890–1980), który studiował w Paryżu u Théodore'a Dubois i Édouarda Rislera (1873–1929). Strona A zawiera utwory Rameau wykonane na klawesynie, natomiast strona B zawiera utwory Mozarta, Chopina i Debussy'ego wykonane na fortepianie.

Oparte na zrozumieniu barokowej ornamentyki i harmonicznej wrażliwości wykonania Trillata ratują repertuar romantyczny przed manieryzmem. To, że francuska pianistyka unika nadmiernej powagi lub tragicznej intensywności, można przypisać trwałemu, zakorzenionemu w klasyce podejściu. We Francji kompozytorzy i wykonawcy tej samej epoki utrzymywali również niezwykle bliskie relacje. Arcydzieła Saint-Saënsa, Faurégo, Francka, d'Indy'ego, Debussy'ego i Ravela zostały szybko przyjęte przez wykonawców i stały się częścią ich repertuaru. Ta dynamiczna wymiana nadała szkole francuskiej charakterystyczną i trwałą spójność artystyczną.

Dzięki wpływowi swojego nauczyciela Lazare'a Lévy'ego, Kazuko Yasukawa (1922–1996) również może być kojarzona z estetyką Neue Sachlichkeit. W tamtym czasie, w reakcji na romantyzm, na pierwszy plan wysuwali się pianiści tacy jak Walter Gieseking i Rudolf Serkin, często kojarzeni właśnie z tym niemieckim nurtem w sztuce, literaturze i kulturze lat 20. i 30. XX wieku, będącym realistyczną reakcją na ekspresjonizm.

Jednak japońscy słuchacze, którzy zetknęli się z grą Yasukawy po jej powrocie, postrzegali ją jako bogatą w barwy i elastyczną. Wrażenie to odzwierciedla głębokie zakorzenienie Lévy'ego w tradycyjnej francuskiej sztuce pianistycznej.

Pojawiając się początkowo w sztukach wizualnych jako ruch antyekspresjonistyczny, Neue Sachlichkeit wkroczył do muzyki dzięki kompozytorom takim jak Paul Hindemith, a później rozszerzył swój wpływ na wykonawców. Jednak w przeciwieństwie do malarzy czy kompozytorów, na wykonawców wpłynęło to przede wszystkim w zakresie wierności partyturze i powściągliwości w stosowaniu tempa rubato. Skrzypek Joseph Szigeti wyjaśnił kiedyś swojej japońskiej uczennicy Hisako Nagai, że Neue Sachlichkeit „nie ma na celu tworzenia pięknych dźwięków”. To stwierdzenie stanowi cenną perspektywę jednego z czołowych artystów tamtej epoki.

Po powrocie do Japonii Yasukawa natychmiast rozpoczęła energiczną karierę koncertową, prezentując kilka koncertów fortepianowych. Wśród nich szczególną popularnością cieszył się Koncert fortepianowy „Egipski” Saint-Saënsa, a w 1943 roku artystka nagrała pierwsze na świecie wykonanie tego utworu dla wytwórni Nippon Victor.

Podczas wojny naloty alianckie zniszczyły jej fortepian i partytury, więc była gotowa przejść na emeryturę. Jednak pod naciskiem innych osób wznowiła karierę i powróciła na scenę. Obok jednego ze swoich charakterystycznych utworów, Le Tombeau de Couperin Ravela, wydała wiele nagrań SP dla Nippon Victor, w tym utwory Chopina i Debussy'ego, wyróżniające się jej energiczną i klarowną techniką. W przypadku Chopina interpretacje Yasukawy wyraźnie kontrastowały z interpretacjami pianistów takich jak Alfred Cortot i Robert Lortat (1885–1938), którzy stosowali hojne rubato. Podobnie jak Lévy, preferowała powściągliwość i klarowność strukturalną.

Podczas gdy japoński pianista KATSUHISA NOBECHI (wcześniej Urimaru, 1910–1966), gorący wielbiciel Cortota, zyskał popularność dzięki improwizacyjnemu i romantycznemu stylowi gry Chopina, Yasukawa pozostała wierna stoickiej estetyce opartej na opanowaniu i precyzji. Porównanie japońskich nagrań Lévy'ego z około 1950 roku z nagraniami Chopina Yasukawy z tego samego okresu – zwłaszcza mazurków – ujawnia, bardziej niż w przypadku innego repertuaru, głębię więzi między nauczycielem a uczniem w żywej ekspresji muzyki.

W 1952 roku, wraz ze swoją koleżanką Chieko Harą, Yasukawa podjęła starania o zaproszenie Lazare'a Lévy'ego do Japonii, co przyniosło trwałe korzyści powojennej scenie muzyki klasycznej w tym kraju. Nagrała również nową muzykę, w tym utwory we współpracy ze skrzypkiem Raymondem Gallois-Montbrunem (1918–1994), który odwiedził Japonię w tym samym czasie co Lévy, oraz duety fortepianowe z Geneviève Joy (1919–2009).

Oprócz kariery wykonawczej Yasukawa poświęciła się nauczaniu, wnosząc znaczący wkład w rozwój młodszych pianistów. Jedna z jej uczennic, pianistka i pisarka Izumiko Aoyagi, opublikowała później biografię Yasukawy, pozostawiając znaczący wkład w badania nad historią japońskiej gry fortepianowej. Przypadkowo rok 2025 to setna rocznica pierwszej wizyty Gil-Marchexa w Japonii, a rok 2026 to 30. rocznica śmierci Yasukawy.

W zeszłym roku ponownie został wydany na płycie CD komplet nagrań Gil-Marchexa w nowej edycji mojej wytwórni Sakuraphon. Wydawnictwo to zawiera również niepublikowane wcześniej nagrania Gil-Marchexa wykonującego własne kompozycje inspirowane obrazami tradycyjnej Japonii.

Występy Diémera i Saint-Saënsa, niegdyś odrzucone przez XIX-wiecznych krytyków mówiących o nich: „suche jak wiosna”, dziś brzmią dla współczesnych słuchaczy w pełni poetycko i romantycznie. To samo zjawisko sprawia, że Josef Hofmann i Siergiej Rachmaninow – uważani na początku XX wieku za postaci nowoczesności – a później Vladimir Horowitz, są dziś postrzegani jako spadkobiercy XIX-wiecznej tradycji wirtuozowskiej.

Mimo że Hofmann był spadkobiercą tradycji Antona Rubinsteina, a Rachmaninow kontynuował XIX-wieczną rosyjską tradycję pianistyczną poprzez swojego nauczyciela Safonowa, w porównaniu z uczniami Liszta lub Leschetizky'ego byli oni uważani za „nowoczesnych”. Kazuko Yasukawa również znajduje się obecnie w momencie, w którym nadszedł czas na ponowną międzynarodową ocenę – nie tylko jako przedstawicielka Neue Sachlichkeit, ale jako kluczowa postać, która zakorzeniła istotę francuskiej pianistyki w Japonii.

NOTA • W najbliższej przyszłości Sakuraphon wyda reedycję płyt CD z nagraniami 78 rpm, upamiętniającą twórczość Kazuko Yasukawy. Zapraszamy do śledzenia aktualności.

HISAO NATSUME
Sakuraphon